Quartett

Wat een opluchting dat niet álles ‘leuk’, ‘hip’ of – overtreffende trap – ‘überhip’ hoeft te zijn. De openingsvoorstelling van het Holland Festival, de opera Quartett van de Italiaanse componist Luca Francesconi, mag gerust worden opgevat als een statement van festivaldirecteur Pierre Audi: onder zijn auspiciën gaat niet alle kunst eerst door de wasstraat van het amusement. Elitair? Nee, serieus. Tenslotte gaat Quartett over de minder aangename kanten van het leven – geen wonder aangezien Francesconi zich baseerde op het gelijknamige toneelstuk van aartspessimist Heiner Müller.

Francesconi (57) sluit zich volmondig aan bij de maatschappijanalyse van Müller, die hij beschouwt als ‘de Shakespeare van de twintigste eeuw’. Achter Heiners versie van Les liaisons dangereuses, de achttiende eeuwse zedenroman van Choderlos de Laclos, waarin een liefdesrelatie verandert in oorlogsgebied, gaat een straffe kritiek op het verlichtingsdenken schuil. Het rationalisme heeft ons vervreemd van de natuur, van onze emoties, ons lichaam, en onze intuïtie. De personages in Quartett, graaf Valmont en markiezin Merteuil, proberen aan de hand van wisecracks hun eigen gevoelsleven te vernietigen. Zo ontstaat ruim baan voor machtswellust, cynisme en agressie – ze voelen er immers nauwelijks iets bij.

Francesconi heeft dit werk gemaakt in opdracht van de Scala in Milaan. In een nagesprek na de voorstelling op 2 juni betoogde hij dat alleen een operahuis de benodigde techniek, ervaring en middelen heeft om een complexe multimediaproductie als Quartett te realiseren. Tegelijkertijd raakte hij verstrikt in een worsteling met de traditie. ‘Die plek is doordrenkt van de operageschiedenis en wat ik ook probeerde, steeds dook Verdi weer op!’
Conventioneel is de partituur van Francesconi zeker niet te noemen. Wel staat hij met beide benen in de twintigste eeuwse Italiaanse muziektraditie, met aan kop zijn leermeester Luciano Berio. In de ruimtelijke verspreiding van de klank herkennen we de hand van zijn andere held, elektronicapionier Karlheinz Stockhausen.

De muziek van Francesconi is prachtig transparant, kleurrijk geïnstrumenteerd met veel oor voor het detail. De ondertoon is onrustig en onheilspellend, preluderend op de grimmige puinhopen waarmee het stuk eindigt. Maar in de theatrale wendingen klinken ook grappige momenten. Wanneer Valmont en Merteuil haast verpletterd worden door hun eigen verveling, zien ze opeens een lichtpuntje. In volmaakte harmonie en sereniteit bezingen ze de remedie: ‘een oorlog’.

De eigentijdse aspecten van Quartett komen het duidelijkst tot uitdrukking in de vormgeving van Àlex Ollé, verbonden aan La Fura dels Baus. Zo opent de opera met een Google-mapsachtig filmshot dat over een stad zweeft en eindigt bij een raam waarachter markiezin Merteuil staat. De handeling speelt zich af in een black box die boven het podium hangt, de gevangenis waarin de twee protagonisten elkaar langzaam kapot maken. Filmprojecties tonen niet alleen hun gevoelsleven, maar ook het publiek dat naar binnen loert – een onomwonden verwijzing naar de huidige reality-tv (door Francesconi vergeleken met een emotionele peepshow).
Ook de manier waarop het geweld wordt verbeeld, sluit aan op de expliciete beelden die wij dagelijks krijgen voorgeschoteld. Allison Cook en Robin Adams zijn niet alleen uitstekende zangers, maar ook volkomen geloofwaardige acteurs. Dus als het onbevangen nichtje Cécile anaal wordt verkracht door Valmont, is dat geen prettig gezicht.

Quartett is een indrukwekkende voorstelling, waar je niet voor je plezier naartoe gaat. Chapeau voor Francesconi en Audi!

Jacqueline Oskamp

[foto: Rudy Amisano © Teatro Alla Scala]

Tags:

One Response to “Quartett”

  1. Mc van Spaendonck zegt:

    Mooi uitgangspunt , niet voor het plezier, kunst is levensfilosofie denk ik.

Reageer