Laatste woorden

Donderdagavond 22 maart 2012 op Radio 4: de prepared piano, nieuw werk van Wilbert Bulsink, en verder muziek van Cage, Termos, Padding, Janssen en Hauschka. Op 8 maart 2012 maakten we een opname in het Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam. ASKO|Schönberg speelde een mooi afwisselend programma onder de titel “Laatste woorden” – niet toevallig ook de titel van het werk van Martijn Padding dat die avond klonk.

Luister naar de hele uitzending:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

In de uitzending – na een aperitiefje uit de Sonates and Interludes for prepared piano van Cage – eerst een kort portret van Wilbert Bulsink, van wie een splinternieuw werk werd gespeeld, Dust Storm. Lees hieronder nog veel meer over het concert èn de uitzending.

Wilbert Bulsink,  29 studeerde aan het Conservatorium van Amsterdam. Bij Ton Hartsuiker studeerde hij piano, bij Theo Verbey instrumentatie en bij Daan Manneke, Wim Henderickx en Theo Loevendie deed hij compositie. Als veel van zijn generatiegenoten is hij niet gemakkelijk in één hokje te plaatsen; hij studeerde ook elektronica, is actief als kerkorganist en als toetsenist en arrangeur in de rockband Magic Fish. In 1998 won Wilbert een eerste prijs bij het Prinses Christina Councours voor componisten, voor zijn Prelude nummer 1. In 1999 werd zijn orkestwerk ‘Ontdekkingen’ geselecteerd voor het Project Jonge Componisten van het Nederlands Balletorkest en in oktober 2005 werd hem de eerste Jan van Vlijmenprijs voor beginnende componisten uitgereikt. Muziek van Bulsink werd geselecteerd voor de Toonzettersprijs (in 2009 en 2010), en vorig jaar ging tijdens de Gaudeamus Muziekweek een theatraal werk in première dat hij maakte samen met illustrator Geert Glas en gitarist Jeroen Kimman. In de zomer van 2010 was Wilbert – samen met Geert – van Finland naar Istanbul gefietst. In 150 dagen fietsten de twee zo’n 9000 kilometer, onderweg tekeningen en geluidsopnamen makend. Die vormden de basis voor Götterfunken. Een fragment daaruit is te horen in de uitzending.

Dust Storm is een stuk met geleidelijke veranderingen. Geen ziedende storm, maar langzame bewegingen, een zandstorm van ongelijke glissandi. Aan de horizon nadert iets wat schijnbaar onbeweeglijk is, maar de storm komt wel degelijk steeds dichterbij, nauw merkbaar – en plotseling zie je niets meer.

Paul Termos (Hilversum, 15 januari 1952 – Amsterdam, 20 mei 2003) stond met één been in de wereld van de hedendaagse gecomponeerde muziek, en met het andere in de jazz en geïmproviseerde muziek. Al in het begin van zijn carrière sluit hij een muzikale vriendschap met pianist Guus Janssen, die net als hij voor ensembles en orkesten componeert en daarnaast zelf improviseert. Janssen over Termos: “Muziekplezier is voor mij herinnering nummer één aan Paul. Onze carrières liepen grotendeels parallel. En als je dicht bij elkaar staat, tap je vaak onbewust uit hetzelfde vat.”
Martijn Padding roemt in Termos’ composities het “hondsbrutale ervan, het lef om materiaal in zijn meest ruwe, barre vorm neer te zetten. En met humor ook. Hij incorporeerde zogenaamde ongelukjes in zijn muziek, zodat die soms als een ontspoorde Tom en Jerry-film klinkt.”

Ook Guus Janssen brengt die twee verschillende muzikale werelden bijeen. In zijn stuk “Passevite” (dat is zo’n ouderwetse groentemolen of roerzeef) worden piano-akkoorden uit de jazztraditie vermalen, aldus Janssen: “Ik nam een paar Lennie Tristano-achtige akkoorden, gooide die in een bak en heb ze totaal verhaspeld.” En: “Het stuk heeft een soort trechtervorm. Eerst hoor je tonen die dicht tegen elkaar aan schuren, oftewel tonen in nauwe ligging. Die akkoorden dijen geleidelijk uit tot brede, gelaagde, weidse harmonieën.”

De laatste jaren schrijft Martijn Padding een hele serie kleine concerti voor solo-instrument en ensemble (voor ASKO|Schönberg met name). Ook “Last Words” is weer een werk voor ensemble met solist, in dit geval Doris Hochscheid, de celliste. De verwijzing, in de vorm, naar de Venetiaanse barok-concertjes, heeft ook te maken met Paddings afkeer van verhevenheid. Hij zegt: “Ik schrijf nu wat ik zelf wil horen. Veel hedendaagse muziek neemt zichzelf zo serieus. Een concept is leuk en aardig, maar het zijn de noten die het moeten doen. En die mogen van mij gewoon bevattelijk en aansprekend zijn. We hebben het listige en lichtvoetige van Haydn zo lang uit het oog verloren. En het heldere lijnenspel van die Italiaanse barokstukjes.” De soliste moet behalve haar eigen instrument ook een hihat bespelen. Waarover Padding met satanisch genoegen opmerkt: “Dat moet héél strak, en het ziet er natuurlijk idioot uit.”

John Cage was niet alleen componist, hij was ook, in letterlijk zin, uitvinder. Zijn uitvinding van de prepared piano was eigenlijk het gevolg van een beperking: hij was rond 1940 de huiscomponist van een dansgezelschap en wilde daar graag een veel ruimer slagwerkinstrumentarium kunnen gebruiken. Maar daarvoor was noch de ruimte, noch het budget. Dus begon Cage met het experimenteren met gummetjes, schroefjes en lapjes vilt, met de bekende vreemde geluiden tot gevolg.

In de periode waarin Cage het Concerto For Prepared Piano And Chamber Orchestra schreef was hij juist bezig om het componeren vanuit het toeval tot zijn eigen maatstaf en norm te verheffen. En inderdaad zie je dat in dit concert het toeval al enigermate een rol speelt. De partijen voor het ensemble zijn voorgeschreven door een dambord-achtige kaart waarop elk vakje een specifieke klank aangeeft. De pianopartij daarentegen is in het eerste deel een uitgeschreven improvisatie. In het tweede deel is ook voor de piano een partij geschreven met zo’n “toevalskaart”. En in deel 3 worden ensemble en piano samen door dezelfde kaart “aangestuurd”. Het resultaat is dat paino en ensemble elkaar voortdurend aanvullen met fijnzinnige, subtiele klankjes. Dat is veel meer het klinkend resultaat dan een moderne versie van een melodie met doorwerkingen, een thema met variaties, of een “begeleiding met solopartij”. Dat is wat Cage behalve een letterlijke uitvinder ook tot een muzikaal uitvinder en vernieuwer maakte.

De prepared piano heeft in de afgelopen decennia een weg gevonden ook buiten de moderne gecomponeerde muziek. Hauschka bijvoorbeeld, de artiestennaam van pianist Volker Bertelmann, maakt wat je ‘akoestische techno’ zou kunnen noemen. On zijn album Substantial gebruikt Hauschka nog voornamelijk een ongeprepareerde piano, en ontleent hij het nodige aan Satie. In later werk gaat de prepared piano een rol spelen. Zijn meest recente album Salon des Amateurs werd vorig jaar live uitgevoerd op Eurosonic, een festival voor popmuziek in Groningen, waar natuurlijk geen traditioneel klassieke muziekpubliek op afkomt. Maar het was een groot succes, VPRO’s 3voor12 schreef in een recensie: Modern klassieke muziek, werkt dat op Eurosonic? Het publiek is vrijwel altijd ongeduldig en luidruchtig, en de muziek van Hauschka valt of staat bij de aandacht van de aanwezigen. Nou, vanavond zijn die zo respectvol als maar kan, en daarvoor worden ze ruimschoots beloond. De composities klinken het ene moment weldadig en overrompelend, en het volgende moment verstild en intiem. Hauschka is bovendien een begenadigd muzikant, die een tour de force op zijn instrument loslaat en zijn spel smaakvol verknipt met elektronische effecten.

Hauschka was ook te horen tijdens de Night of the Unexpected 2011 (altijd in de Gaudeamus Muziekweek mee te maken). Video-impressies daarvan vind je hier.

1. CD John Cage: Sonatas & Interludes for prepared piano
John Cage: Sonate I, II, III
John Tilbury, prepared piano
6’24″

2. Eigen opname VPRO/Concertzender 11 september 2011
Wilbert Bulsink en Jeroen Kimman: Götterfunken (fragment)
Rosa-ensemble
5’00″

3. CD No Ark Dead Eel
Wilbert Bulsink: Uncover the Remix
Rosa Ensemble
6’17″

4. Eigen opname VPRO 8 maart 2012, Muziekgebouw aan ‘t IJ
Wilbert Bulsink: Dust Storm
ASKO|Schönberg olv Bas Wiegers
12’03”

5. Eigen opname VPRO 8 maart 2012, Muziekgebouw aan ‘t IJ
Paul Termos: Expres(s) (1984, herzien 1995)
ASKO|Schönberg olv Bas Wiegers
10’18”

6. Eigen opname VPRO 8 maart 2012, Muziekgebouw aan ‘t IJ
Guus Janssen (1951): Passevite (1994)
ASKO|Schönberg olv Bas Wiegers
12’55”

7. Eigen opname VPRO 8 maart 2012, Muziekgebouw aan ‘t IJ
Martijn Padding (1956): Lost Words (2010)
1. Preambulum
2. Aria
3. Foforlalana
ASKO|Schönberg olv Bas Wiegers
Doris Hochscheidt (cello en hi-hat)
19’40”

8. Eigen opname VPRO 8 maart 2012, Muziekgebouw aan ‘t IJ
John Cage (1912-1992): Concerto for prepared piano and chamber orchestra (1950-1951)
1. First part
2. Second part
3. Third part
ASKO|Schönberg olv Bas Wiegers
22’02”

9. CD Substantial (Karaoke Kalk CD 25)
Hauschka: Orange 1
Hauschka
4’09″

10. CD The prepared piano (Karaoke kalk CD 31)
Hauschka: La Seine
Hauschka
4′02″

11. CD The prepared piano (Karaoke kalk CD 31)
Hauschka: Traffic
Hauschka
4′11″

12. CD The prepared piano (Karaoke kalk CD 31)
Hauschka: Fernpunkt
Hauschka
3′03″

13. CD Salon des Amateurs (Fat Cat 130701)
Hauschka: Radar
Hauschka
3′52″

14. CD Salon des Amateurs (Fat Cat 130701)
Hauschka: Two a.m.
Hauschka
4′50″

15. CD Salon des Amateurs (Fat Cat 130701)
Hauschka: Girls
Hauschka
4′57″

16. CD Salon des Amateurs (Fat Cat 130701)
Hauschka: Ping
Hauschka
3′47″

17. CD Salon des Amateurs (Fat Cat 130701)
Hauschka: Cube
Hauschka
3′26″

Tags: , , , , ,

Reageer